۲۰ شهريور ۱۳۷۹
انتشار در: همايش بازشناسي انديشه‌هاي دكتر علي شريعتي
شريعتي‌ در جهان‌ عرب

 

درود و سپاس‌ خود را تقديم‌ همة دانشوران‌ دينداري‌ مي‌كنم‌ كه‌ اين‌ فرصت‌ را فراهم‌ آوردند تا در مجلسي ‌روحاني‌ و آكنده‌ از نور معرفت‌ و بيداري‌، در پاسداشت‌ مجاهدت‌هاي‌ مردي‌ سخن‌ بگويم‌ كه‌ نهضت‌ اسلامي‌ ما مديون‌ و مرهون‌ جستجوگري‌ ونوآوري‌هاي‌ اوست‌. آموزگاري‌ كه‌ درس‌ حريت‌ و حقيقت‌طلبي‌ و ژرف‌انديشي‌ و پاكبازي‌ را به‌ نسلي‌ آموخت‌ و آن‌ نسل‌، روشناي‌ علم‌ و فضيلت‌ را مشعلة‌ راه‌ خويش ‌ساختند و شب‌ طولاني‌ و سرد ملتي را به‌ گرمي‌ و روشني‌ آگاهي‌ و آزادي‌ پيوند زدند. عنواني‌ كه ‌دوستان‌ براي‌ سخنراني‌ من‌ برگزيده‌اند، «شريعتي‌ در جهان‌ عرب» است‌ و من‌ ناچارم‌ در پيشاني سخن‌، اين‌ نكته‌ را تذكر دهم‌ كه‌ ايران،‌ همواره‌ به‌ لحاظ‌ رشد كانون‌هاي‌ انديشه‌ و تفكر و شكل‌گيري‌ نهضت‌ها، در جهان‌ عرب‌ مورد توجه‌ بوده‌ است‌ و متفكران‌ و مهندسان‌ اجتماعي‌ دنياي‌ عرب‌ به‌ رخدادهاي‌ ايران‌ توجه‌ خاص‌ داشته‌ و دارند. از چشم‌انداز تاريخي‌ نيز اگر دوران‌ طلايي‌ تمدن‌ اسلامي، يعني‌ حدود قرن ‌پنجم‌ را در نظر بگيريم‌، پيشتازي‌ ايرانيان‌ در حوزه‌هاي‌ مختلف‌ فكري‌ و علمي‌ به‌ روشني‌ آشكار است‌ و در آن، جاي‌ هيچ گونه‌ ترديدي‌ نيست‌؛ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ به‌ جرئت‌ مي‌توان‌ گفت‌ سهم‌ هيچ ملتي‌ در شكل‌گيري‌ تمدن‌ اسلامي‌، به‌ اندازة ايرانيان‌ نيست‌. در صد سال‌ اخير نيز سلسله‌جنبان ‌بيداري‌ مسلمانان‌، سيد جمال‌، از ايران‌ ظهور كرد. جنبش‌ مشروطيت‌، نهضت‌ ملي‌ شدن‌ صنعت‌ نفت‌ و ظهور انقلاب‌ اسلامي‌ ايران،‌ رخدادهايي‌ بوده‌ است‌ كه‌ هر از چندي‌ در جهان‌ عرب‌ مورد توجه‌ واقع‌ شده ‌است‌. هر يك‌ از اين‌ جنبش‌ها مقدمة‌ جنبش‌هايي‌ در جهان‌ عرب‌ بوده‌ است؛‌ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ مي‌توان‌ ادعا كرد، جهان‌ عرب‌ هنوز درگير چالش‌هايي است‌ كه‌ ملت‌ ايران‌ چندين‌ دهه‌ قبل،‌ پشت سر نهاده‌ است‌.

چنان‌كه‌ متفكران‌ عرب‌ به‌تازگي‌ به‌ نقد ناسيوناليسم‌ عربي‌ و كاركرد آن‌ در جهان‌ معاصر و سرنوشت‌ اعراب‌ پرداخته‌اند؛ مقوله‌اي‌ كه‌ در ايران،‌ مدت‌هاست‌ در معرض‌ داوري‌ قرار گرفته‌ و به‌ نوعي‌ حتي‌ مي‌توان‌ ادعا كرد، دورة‌ تاريخ‌ مؤثر خود را پشت‌ سر نهاده‌ است‌. در دوره‌اي‌ كه‌ در آن‌ به‌ سر مي‌بريم نيز نوانديشي‌ ديني‌ در حوزه‌هاي‌ مختلف‌ جهان‌ اسلام‌ چهره‌ نموده‌ است‌ و متفكران‌ ديني‌ كوشش‌ مي‌كنند قرائتي ‌نو از دين‌ عرضه‌ كنند؛ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ پاسخگوي‌ نيازهاي‌ انسان‌ عصر جديد باشد. اين‌ كوشش‌ها در همه جاي‌ دنياي‌ اسلام -‌علي‌الخصوص‌ در جهان‌ عرب‌- شتاب‌ بسيار يافته‌ است‌. اما آنچه‌ در ايران‌ رخ ‌نموده‌، نهضتي فكري‌ است‌ كه‌ به‌ لحاظ‌ عمق‌ وگستردگي، به مراتب‌ جدي‌تر و اساسي‌تر از ديگر حوزه‌هاست‌ و رويارويي‌‌هاي فكري‌اي كه‌ در ايران‌ به‌ وقوع‌ مي‌پيوندد به مراتب‌ راهبردي‌تر است.

مي‌توان نقش‌ دكتر شريعتي ‌و احياگري‌ او در حوزة‌ مفاهيم‌ ديني را‌ نيز با همين‌ رويكرد بررسي‌ كرد؛ زيرا او پيشگام‌ و پيشتاز نسلي‌ از متفكران‌ جهان‌ اسلام‌ است‌ و در قلمرو كشورهاي‌ عربي‌ نيز گروهي‌ از متفكران‌ به‌ آرا و انديشه‌هاي‌ او با ديدة احترام نگريسته‌اند و به‌ صورتي‌ عميق‌ از افكار او متأثرگرديده‌اند.

جاذبه‌هاي‌ فكري‌اي كه‌ پس‌ از سيد قطب‌ و حسن‌ البناء در جهان‌ عرب‌ شكل‌ گرفت‌، اغلب‌ از مبارزات‌ جنبش‌هاي‌ چپ‌ لائيك‌ با ايدئولوژي‌ سوسياليستي متأثر بود؛ امري‌ كه‌ در ايران‌ هم‌ كمابيش‌ هواداران‌ خاص‌خود‌ را حتي‌ در ميان‌ متدينان‌ داشت؛ به‌گونه‌اي‌ كه‌ معلم‌ شهيد ما -دكتر شريعتي‌- تحت‌تأثير آراي ‌جنبش‌ خداپرستان‌ سوسياليست‌ -‌علي‌الخصوص‌ مرحوم‌ محمد نخشب‌- كتاب‌ ابوذر غفاري ‌اثر عبدالحميد جوده السحار را به‌ فارسي‌ ترجمه كرد. حسن‌ البناء بيشترين‌ همّ خود را صرف‌ ساماندهي ‌نيروي‌ «اخوان‌ المسلمين»‌ كرد و بيشتر به‌ عنوان‌ رهبر سياسي‌ يك‌ حزب‌ اسلامي‌ مطرح‌ بود تا ايدئولوگي‌ كه ‌به‌ مسائل‌ اساسي‌ فكري‌ مسلمانان‌ بپردازد. نقش‌ بزرگاني‌ چون‌ سيد قطب‌ و محمد قطب‌ هم‌ با همة ‌مجاهدت‌هاي‌ فكري‌اي‌ كه‌ انجام‌ دادند، از حصار نگرش‌ سنتي‌ به‌ دين‌ فراتر نرفت‌ و فاقد طراوت‌ و روشني‌ و جاذبه‌اي‌ بود كه‌ بتواند خلأ فكري‌ جهان‌ معاصر را پر كند.

از همين ‌رو، ظهور شريعتي در ايران‌ را بايد زمينه‌ساز ظهور سلسله‌اي‌ از ايدئولوگ‌هاي‌ مذهبي‌ در جهان‌ عرب ‌به‌ حساب‌ آورد كه‌ به‌ شكلي‌ گسترده‌ از آموزه‌هاي‌ او متأثرند. كساني‌ چون‌ حسن‌ حنفي‌، مرحوم‌ امام ‌غزالي‌ و راشد الغنوشي،‌ به‌ گونه‌اي‌ بيّن و آشكار از انديشه‌هاي‌ دكتر شريعتي‌ تأثير پذيرفته‌اند؛ به‌ گونه‌اي‌ كه ‌خلأ قبلي‌، اكنون‌ در جنبش‌هاي‌ فكري‌ جهاني‌ عرب‌ به‌ چشم‌ نمي‌خو‌رد و آفاقي‌ كه‌ امروز براي‌ به‌ صحنه‌ آوردن‌ دين ‌در عرصة‌ ارتباطات‌ جهاني‌ ترسيم‌ مي‌شود، بسيار زيبا و دل‌انگيز است‌. باتأسف، نوع‌ رفتار سياسي‌ ما طي‌ دو دهة‌ گذشته‌ با جهان‌ خارجي‌ ـ‌علي‌الخصوص‌ جهان‌ اسلام‌- بيشتر منعكس‌كنندة ارتباطات‌ دينيِ سنتيِ جهان‌ عرب‌ با ايران‌ بوده وكمتر به‌ وجود مترقي‌ و پيشگام‌ اين انديشه‌ توجه‌ شده‌ است‌. براي‌ درك‌ تأثير آراي‌ نوانديشان‌ اسلامي‌ بر جامعة‌ امروز كافي‌ است‌ كه‌ بدانيم‌ چاپ‌ نخست‌ ترجمة‌ كتاب ‌ارزشمند معلم‌ شهيد دكتر شريعتي، بازگشت‌ به‌ خويشتن، با عنوان‌ العوده ‌الي ‌الذات‌ با تيراژ‌ صد هزار نسخه‌ در مصر چاپ‌ شد و در اندك مدتي‌ ناياب‌ شد. مترجم‌ اين‌ كتاب،‌ مرحوم‌ دكتر ابراهيم‌ الدسوقي‌ شتا، يكي‌ از اعضاي‌ جنبش‌ چپ‌ اسلامي ‌(اليسار الاسلامي‌) در مصر بود و به‌ گفتة‌ محمد عماره‌، سردبير روزنامة ‌الاحرار چاپ‌ قاهره‌، اين‌ كتاب‌ جزو پرفروش‌ترين‌ كتاب‌هاي‌ سال‌ 1986 در مصر بود.

از كوشش‌هاي‌ همين‌ دانشمند در شناساندن‌ آرا و افكار شريعتي‌ مي‌توان‌ ترجمة‌ خودسازي‌ انقلابي ‌(بناء الذات‌ الثوريه‌) و روشنفكر و مسئوليت‌ او در جامعه‌ (المفكر و مسئوليته‌ في‌ المجتمع‌) را نام‌ برد. چرخشي‌ كه‌ در انديشه‌هاي‌ برخي‌ از ايدئولوگ‌ها و رهبران‌ مبارز عرب‌ به‌ سمت‌ و سوي‌ دين‌باوري ‌رخ‌ داده‌ است،‌ به‌ نوعي‌ متأثر از همين‌ نوانديشي‌ ديني‌ است. كه توانايي‌هاي‌ فكر ديني‌ را براي‌ خروج‌ از بن‌بست‌هايي‌ كه‌ جهان‌ عرب‌ با آن‌ دست‌ به‌ گريبان‌ است، نشان مي‌دهد‌. نمونه‌اي‌ از اين‌ رهبران‌، منير شفيق، جامعه‌شناس‌ و تئوريسين‌ فلسطيني‌ است‌ كه‌ در سخنرانيش در مراسم‌ چهلمين‌ روز درگذشت‌ معلم‌ شهيد دكتر شريعتي‌ چنين گفته‌ است‌:

 

ما ياد او را در اين‌ روز بزرگ‌ گرامي‌ مي‌داريم؛. ياد مردي‌ كه‌ قلمش‌ را در خدمت‌ مبارزه‌ با انديشه‌هاي‌ منحرف‌ قرار داد تا اصالت‌ در تفكر و انديشه‌ را در جامعه‌ رسوخ‌ دهد. آري‌ ما ملت‌هاي‌ جهان‌ سوم‌ بيش‌ از هر چيز به‌ اصالت‌ فكر نيازمنديم؛ زيرا بادهاي‌ مخالف‌ از هر سو بر ما مي‌وزد. آن‌ هم‌ در حالي‌ كه‌ ريشه‌هايمان‌ سطحي‌ و گسسته‌ است‌ و با تاريخ‌ و فرهنگمان‌ بيگانه‌ شده‌ايم‌. اگر چنين وضعي ادامه يابد،‌ ما به‌زودي‌ شخصيت‌ خود را از دست‌ داده، در ميان‌ امواج‌ مخالف گم‌ خواهيم‌ شد؛ هرچند كه‌ صداي‌ فرياد ما به‌ آسمان‌ بلند شود و هر اندازه‌ كه‌ براي‌ نجات‌ خود فداكاري‌كنيم‌...

چه‌كسي‌ افكار دكتر شريعتي‌ را كه‌ عملش‌ گوياي‌ افكار شناخته‌شده‌اش‌ بود، نمي‌پسندد؟ او بين‌ افكار شناخته‌شده‌ و انديشه‌هاي‌ پنهاني‌ و ناشناخته‌ و بين‌ تئوري‌ و عمل‌ فرق‌ بسياري قايل ‌نبود. تنها، كسي ‌كه‌ عملش‌ با افكارش‌ مطابقت‌ داشته‌ باشد،‌ مي‌تواند مبارزي حقيقي‌ و آموزنده ‌باشد. آري‌ دكتر شريعتي‌ از اين گونه‌ متفكران‌ بود.

 

اين‌ داوري‌ را منير شفيق‌ در سال‌ 1356 داشت‌. سال‌هايي‌ كه‌ آثار‌ معلم‌ شهيد با سختي‌ در دسترس‌ همزبانانش‌ در داخل‌ كشور قرار مي‌ گرفت؛ تا چه‌ رسد به‌ ترجمة‌ آن‌ به‌ زبان‌هاي‌ ديگر و فراهم‌آوردن‌ نشر و گسترش‌ آن‌ها. تحت‌تأثير همين‌ جاذبه‌هاي‌ نيرومند فكري‌ بود كه‌ اين‌ انديشمندِ عضو مؤسسة‌ مطالعات‌ فلسطيني،‌ در سال‌هاي‌ بعد، به‌ اين‌ اعتقاد گرويد كه‌ ناسيوناليسم‌ و ماركسيسم‌ پاسخگوي بحران‌هاي‌ فعلي‌ جهان‌ عرب‌ و اسلام‌ نيستند و اسلام‌ قادر است‌ توده‌هاي‌ مردم‌ را براي‌ آزادي‌ مردم‌ فلسطين‌ بسيج‌ كند. كتاب‌ او با عنوان‌ الاسلام‌ وتحديات‌ الانحطاط‌ المعاصر (اسلام، روياروي‌ انحطاط‌ معاصر) بيانگر همين‌ موضع‌ اوست‌. گرايش‌ او نمونه‌اي‌ نمادين‌ از تأثيرگذاري‌ آراي‌ اين‌ احياگر ديني‌ در دل‌هاي‌ انديشمنداني‌ است‌ كه‌ دغدغة‌ جدي‌ وعميق‌ آزادي‌ و عدالت‌ را دارند.

نفوذ آراي‌ معلم‌ شهيد در كشورهاي‌ شمال‌ افريقا از گستردگي‌ خاصي‌ برخوردار است‌. دو كشور مصر و تونس‌ در اين‌ ميان‌ موقعيت‌ ويژه‌اي‌ دارند. در مصر همان گونه‌ كه‌ قبلاً يادكرديم‌، جنبش‌ «اليسار الاسلامي» و«الجهاد» توجه‌ ويژه‌اي‌ به‌ انديشه‌هاي‌ دكتر شريعتي‌ نشان‌ داده‌اند و در تونس‌ نيز جنبش‌ گرايش‌ اسلامي‌ «حركه‌ النجاه‌ الاسلاميه‌» به‌ رهبري‌ راشد الغنوشي‌، متفكر بزرگ‌ معاصر عرب‌، توجه‌ ويژه‌اي‌ به‌ آرا و انديشه‌هاي‌ او نشان‌ داده‌اند. كتاب‌ شهادت‌ او با استقبال‌ گستردة‌ هواداران ‌اين‌ گروه‌ها مواجه‌ شده‌ است‌. نشر كتاب‌ علي‌ شريعتي‌ چنين‌ سخن‌ مي‌گويد (هكذا يتكلم‌ الدكتور علي ‌شريعتي‌) در تونس‌، بيانگر توجهي‌ است‌ كه‌ دينداران‌ امروزي شمال‌ افريقا به‌ انديشه‌هاي‌ اين‌ مصلح‌ اجتماعي‌ نشان‌ مي‌دهند.

بخشي‌ از اين‌ توجه‌ را بايد به دليل حضور معلم‌ شهيد در متن‌ مبارزات مردم‌ شمال‌ افريقا عليه‌ استعمار دانست‌. در دورة‌ پنج‌ساله‌اي‌ كه‌ وي‌ در فرانسه‌ حضور داشت‌، فعالانه‌ در حركت‌هاي‌ اعتراض‌آميز دانشجويان‌ افريقايي‌ عليه‌ استعمار شركت‌ مي‌كرد؛ تا آنجا كه‌ حتي‌ در فرانسه مدتي‌ زنداني‌ بود.از همين رو دكتر شريعتي‌ و انديشه‌هاي‌ او را نبايد در زمرة‌ هواداران‌ دور استقلال‌ و آزادي‌ كشورهاي‌ شمال‌ افريقا به‌ حساب‌ آورد، بلكه‌ او با گوشت‌ و پوست‌ خود در متن‌ اين‌ مبارزه‌ها‌ حضور داشت و اقبال‌ روشنفكران‌ افريقا و جهان‌ عرب‌ به آراي‌ او در‌واقع‌ روي‌آوردن به‌ انديشه‌اي‌ بيگانه‌ نيست‌، بلكه‌ توجه‌ به ‌روشنگري‌ آگاهانة‌ انديشه‌اي بومي‌ است‌ كه‌ با هوشياري‌ و تيزبيني‌، جهان‌ معاصر و گذشته‌ را پيش‌ چشم‌ دارد. از همين‌ روست‌ كه‌‌ ياسر عرفات‌ در مراسم‌ چهلم‌ او، كه‌ در لبنان‌ برگزار شد، تأكيد كرد كه‌ دكتر شريعتي‌، فقط مبارزي ايراني‌ نيست‌، بلكه‌ مبارزي عربي‌ـ‌فلسطيني‌-‌لبناني‌ و جهاني‌ است‌. مرگ‌ او نيز موجب‌ ايجاد بحران‌ در برخي‌ از كشورهاي‌ عربي‌ گرديد؛ به‌ گونه‌اي‌ كه‌ پس‌ از برگزاري‌ مجلس‌ يادبود او در بيروت‌، كه‌ به ‌همت‌ انقلابيان‌ آن‌ روز در اين‌ كشور برگزار شد، سفير ايران‌ با كامل‌ الاسعد، رئيس‌ وقت‌ مجلس‌ ملي‌ لبنان ‌ملاقات‌ كرد و رهبران‌ جبهة‌ لبنان‌ از جمله‌ جواد يونس‌، كاميل‌ شمعون، فؤاد البستاني، ادوارد حنين، شارل‌ مالك‌، پرزيدنت‌ فرنجيه و سناتور پيرجميل، در منزل‌ سليمان‌ فرنجيه‌ جلسة‌ سري‌ تشكيل ‌دادند و در خصوص‌ حركت‌هايي‌ كه‌ پس‌ از شهادت‌ او در لبنان‌ به‌ وجود آمده بود، به‌ رايزني‌ پرداختند و تنگناهايي‌ را براي‌ سازمان‌ها و افراد مختلف‌ به‌ وجود آوردند و آنان‌ را در معرض‌ اتهامات‌ گوناگون‌ قرار دادند. تا آنجا كه‌ جنبش‌ «محرومان‌ جنوب‌ لبنان» بيانيه‌اي‌ براي توضيح اين مسئله به ‌افكار عمومي‌ عرضه‌ كرد‌ كه خود بيانگر احترامي‌ است‌ كه‌ اين‌ آزادمرد در ميان‌ بسياري‌ از دانشوران‌ و مبارزان‌ جهان‌ داشته‌ است‌. قرائت‌ بخش‌هايي‌ از آن‌ مي‌تواند چشم‌اندازي‌ باشد از اوضاع‌ آن ‌روز لبنان و كشورهاي‌ عربي‌ و جنبش‌هاي‌ آزادي‌بخش‌ و نيز ترسيم‌كنندة‌ نقش‌ شهيد شريعتي‌ در اين‌ميان.

 

...

1. شركت سازمان‌ الفتح‌ در برگزاري‌ اين‌ بزرگداشت‌ به اين دليل بود كه‌ دكتر شريعتي‌ به‌ انقلاب ملت ‌فلسطين‌ خدمات‌ بزرگي‌ كرده‌ بود؛ همچنان‌كه‌ وي‌ از پشتيبانان‌ انقلاب‌ الجزاير و از مجاهدان‌ مبارزات ‌الجزاير بوده‌ است.‌ صرف‌نظر از اينكه‌ او يكي‌ از رهبران‌ انديشة‌ اصيل و مبارزي شرقي‌ به‌ شمار مي‌رود.

شركت‌ برادر ابوعمار در يادبود دكتر شريعتي‌، نشان‌دهندة‌ وفاداري‌ انقلاب‌ فلسطين‌ نسبت‌ به‌ اين‌ رادمرد و قدرداني‌ از خدمات‌ ارزنده‌ و عادلانه‌اي‌ است‌ كه‌ او در مسائل‌ مختلف‌ به اعراب‌ ارايه‌ كرده‌ است‌...

2. ما گمان مي‌كنيم‌ كه‌ دوران‌ تكفير و‌ بيرون‌ كردن‌ مردم از دين‌ سپري‌ شده‌ است؛ تكفير، كاري‌ بود كه‌ معمولاً در قرون‌ وسطي‌ و از سوي‌ سران‌ مذهبي‌ و بر ضد فرزندان‌ متدين‌ خود آن‌ها صورت‌ مي‌گرفته‌ است‌. اما اينكه‌ رهبري سياسي‌ برآن‌ شود تا دانشمند بزرگي‌ را از دين‌ خود بيرون‌ براند، بدون‌ آنكه‌ اين‌ دانشمند وابسته‌ به‌ دين‌ تكفيركننده‌ باشد، امري‌ است‌ كه‌ آن‌ را اينك‌ در لبنان‌ و در پايان‌ قرن‌ بيستم‌ مشاهده‌ مي‌كنيم‌ و شگفت‌آور اينكه‌ اين‌ متفكران‌ سطري‌ از كتاب‌هاي‌ او را نخوانده‌اند و گوشه‌اي‌ از بحث‌هاي‌ او را نشنيده‌اند.

3. دكتر شريعتي‌ يكي‌ از بزرگ‌ترين‌ متخصصان‌ جامعه‌شناسي‌ مذهبي‌ و صاحب‌ مكتب‌ فكري‌ اسلامي ‌شناخته‌شده‌اي‌ است‌ كه‌ بيش از صد و پنجاه كتاب و رساله و كنفرانس به جا گذاشته است؛ چيزي‌ كه‌ او را در رديف‌ معروف‌ترين‌ نويسندگان‌ مسلمان‌ در جهان‌ قرار مي‌دهد. وي‌ در آفريدن‌ نسل‌ گسترده‌ و پراكنده‌اي‌ از روشنفكران‌ مؤمن‌ و مبارز و در پشتيباني‌ از انقلاب‌هاي‌ عادلانة‌ اعراب به‌ويژه‌ انقلاب الجزاير، انقلاب‌ فلسطين‌ و انقلاب‌ اريتره‌ سهيم‌ بوده‌ است‌...

در بزرگي اين‌ مرد، همين‌ بس‌ كه‌ نوزده‌ سازمان‌ و نهضت‌ انقلابي‌ و آزادي‌بخش‌ در جهان‌ كه‌ حتي‌ يك‌ سازمان‌ ضددين‌ در ميان‌ آن‌ها نيست‌، براي‌ نخستين‌ بار در جهان‌ براي‌ او آيين‌ يادبود و بزرگداشت‌ برپا كرده‌اند...

 

همكاري‌ با المجاهد كه‌ منعكس‌كنندة‌ ديدگاه‌ مبارزان‌ الجزايري‌ بود، دكتر شريعتي‌ را در زمرة‌ مجاهدان‌ الجزايري ‌قرار داده‌ بود تا آنجا كه‌ پس‌ از استقلال‌ الجزاير، وي‌ كه‌ در چنگال‌ دژخيمان‌ پهلوي‌ گرفتار آمده‌ بود، با وساطت‌ هواري‌ بومدين، رئيس‌جمهور وقت‌ الجزاير، از زندان‌ آزاد شد. از همين رو او را بايد همچون‌ مردان‌ بزرگي‌ كه‌ در معماري‌ جهان‌ جديد عرب‌ و افريقا سهيم‌اند، قلمداد كرد؛ افرادي‌ چون ‌فرانتس‌ فانون،‌ عمر اوزگان‌، امام‌ موسي‌ صدر، علامه‌ امين‌ و...

اين‌ تأثيرگذاري‌ دكتر شريعتي منحصراً‌ بر سياستمداران‌ يا شخصيت‌هاي ايدئولوگ‌ نبوده. كساني‌ همچون ‌محمد ارگون‌، استاد السنة‌ شرقية‌ دانشگاه‌ سوربن‌ كه‌ تازه‌جويي‌هاي‌ او در عرصة‌ معارف‌ اسلامي‌ مشهور است‌ و شيوه‌اي‌ را برگزيده‌ كه‌ خود او، آن‌ را «انديشة‌ آزاد و انتقادي»‌ ناميده‌ است‌ و به‌ جاي ‌ورود به‌ «قلمروهاي‌ انديشيده‌شده» به‌ «قلمروهاي‌ انديشيده‌ نشده» وارد مي‌شود، خواسته‌ يا ناخواسته‌ تحت‌تأثير اوست‌. آثار ارگون‌ كمابيش‌ در ايران‌ شناخته‌شده‌ است‌ و كساني‌ كه‌ تحولات‌ فكري‌ را در جهان‌ معاصر پيگيري‌ مي‌كنند، وي‌ را در زمرة‌ برجسته‌ترين‌ متفكراني‌ محسوب‌ مي‌كنند كه‌ برخلاف ‌بسياري‌ از كساني‌ كه‌ به‌ روايت‌ِ روايت‌هاي‌ تكراري‌ مي‌پردازند و خود را علامه‌ به‌ حساب‌ مي‌آورند، به ‌قلمروهاي‌ فكرنشدة‌ تفكر اسلامي‌ وارد مي‌شوند و با ميراث تمدن اسلامي برخورد احساسيِ‌ صرف‌ ‌نمي‌كنند. وي‌ كوشش‌ مي‌كند آموزه‌هاي‌ ديني‌ را به‌ دور از تعصب‌ و جزم‌انديشي‌ و با بهره‌وري‌ از دانش‌هاي‌ نو،‌ به‌ طالبان‌ حقيقت‌ عرضه‌ كند. وي‌ و جمع‌ كثيري‌ از نوانديشان‌ اسلامي،‌ بي‌ترديد در آرا و انديشه‌هاي‌ خويش‌ وامدار معلم‌ شهيد علي‌ شريعتي‌ هستند.

در بررسي‌ انديشه‌هاي‌ دكتر شريعتي‌ بايد به‌ دو دورة‌ متمايز فكري‌ توجه‌ كرد؛ نخست، دوره‌اي‌ از حيات‌ او كه ‌از آبشخورهاي‌ فكري‌ جهان‌ عرب ارتزاق‌ مي‌كند و خود نيز كوشش‌ مي‌كند با مجاهدت‌هاي‌ فكري‌، پاسخ‌هاي ‌مناسبي‌ به مسائل روزگار خود داشته‌ باشد. از ميان‌ چند كتاب‌ كه‌ دكتر شريعتي‌ ترجمه‌ كرده،‌ دو كتاب‌ را مستقيماً از عربي‌ به‌ فارسي‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌؛ كتاب‌ نخست‌، ابوذر غفاري‌ از نويسنده ‌عرب‌، جوده‌ السحار و كتاب‌ دوم، نقد ادبي،‌ اثر دكتر مندور، كه‌ رسالة‌ پايان‌ تحصيلات‌ دورة ‌كارشناسي‌ اوست‌. جايي‌ كه‌ شريعتي‌ در آن‌ سر برآورد و پرورش‌ يافت‌، خانه‌اي‌ بود آكنده‌ از معنويت‌ اسلامي‌ و نيز آميخته‌ با زبان‌ و فرهنگ‌ عربي‌ و انتخاب‌ اين‌ كتاب‌ها براي‌ ترجمه‌ نيز حكايت‌ از همين‌ تأثيرپذيري‌ دارد.

اما دورة ‌دوم‌ حيات‌ دكتر شريعتي،‌ دورة‌ شكفتگي‌ فكري‌ اوست. گرچه‌ او تحولات‌ فكري‌ و سياسي‌ جهان‌ عرب‌ را به‌دقت‌ دنبال‌ مي‌كرد، طراوت و نوآوري‌هايي‌ كه‌ در ساحت‌ انديشة‌ اسلامي‌ به‌ وجود آورد، او را بالاتر از بسياري‌ از متفكران‌ عرب‌ هم‌عصر خودش‌ قرار داد. به‌ بيان‌ ابوسعيد ابوالخير، عارف‌ بزرگ‌ خراساني،‌ او حكايت‌نويس‌ ديگران‌ نبود؛ چنان‌ بود كه‌ از وي‌ حكايت‌ مي‌كردند. حكايتي‌ كه‌ هنوز هم‌ درگوش‌ زمانة‌ ما طنين‌انداز است.‌ تا آدمي‌ دوستدار حقيقت‌ و خير و زيبايي‌ است‌، شريعتي‌ الهامبخش‌ و اثرآفرين‌ است‌.

 

*متن سخنراني سيد محمدعلي ابطحي، در همايش بازشناسي انديشه‌هاي دكتر علي شريعتي، دانشگاه فردوسي مشهد، 20 و 21/7/1379.

© Copyright 2003-2017, Webneveshteha.com. All rights reserved.